در اين ميان كوشش‌هاى ايلخانى و تلاش خاندان آصف الدوله از ارزش ويژه‌اى برخوردارند . همچنين اين دو به سبب خاستگاه خانوادگى رهبرانشان درخور انديشيدن هستند ، زيرا رهبران اين تلاش‌ها اگرچه به پيروزى درخشانى دست نيافتند و هر يك به گونه‌اى از ميدان به در رفتند ، ولى به سبب پايگاه اجتماعى بالايى كه داشتند و زمان دست‌زدن آنها به چنين كارى ، زمينهء دگرگونىهاى پس از خود را فراهم آوردند ، چنان‌كه گروه كم‌نفوذتر طرفدار معتمدالدوله از اوضاع پريشانى كه ايلخانى پديدآورد بسيار سود جست ، و حتى برنامهء خود را بر پايهء كردار ايلخانى بنياد نهاد . « 1 » يا اينكه بس به‌جاست اگر بپنداريم كوشش‌هاى محمد قلى خان ايشيك آقاسى پسر آصف‌الدوله سرآغاز و بن چينهء بزرگترين و طولانىترين آشوب روزگار ناصر الدين شاه است : آنچه كه زير نام « فتنه سالار » يا « قيام سالار » در گزارش‌هاى گوناگون بدان برمىخوريم ؛ چرا كه هر دوى آنها ، با توجه به آنچه كه در واپسين سال‌هاى حكومت محمد شاه پيش آمد ، از يك سو تلاشى بودند براى حقى كه بر پايهء پيشينهء خانوادگى ، خود را از ديرباز شايستهء آن مىپنداشتند ؛ و از سوى ديگر ، همچشمىاى با فرزندان امير محمد قاسم خان قوانلو ، كه با بر تخت نشستن وليعهد كارشان بالا مىگرفت « 2 » . دربار پريشان شاه قاجار اگرچه توانست نخستين موج ناخشنودى شاهزادگان ، اشراف و اميران كهنه‌كار را از سربگذراند ، اما ديرى نپاييد كه مرگ پادشاه آن را دستخوش چنان بحرانى ساخت كه براى هميشه بنيادهايش را فروريخت و سرانجام در ميان آشوب‌هاى بسيار ، ساختارى جايگزين آن گشت كه تا نيم قرن دوام آورد . در پارهء زمانى دوم ، كه با مرگ پادشاه آغاز مىشود ، نظاميان - « امرا » - نفوذ چشمگيرى دارند و نقش آنها برجسته‌تر از ديگران مىنمايد . بر خلاف كوشش گروه‌هاى پيشين كه براى زيروروكردن آنچه هست و بنياد نهادن ساختارى دلخواه - حتى روى كار آوردن پادشاهى دلخواه - انجام گرفت ، اينان كوشيدند تا با نزديك شدن به شاه جوان صدر اعظم را از ميان خود برگزينند « 3 » .

--> ص ص 167 و 168 . ( 1 ) . نك : سپهر ، ناسخ التواريخ ، ج 2 ، ص ص 173 - 174 . ( 2 ) . نك : ص 22 ، زيرنويس شمارهء 1 . ( 3 ) . نك : ص 25 ، زيرنويس‌هاى 1 - 3 ؛ ص 26 ، زير نويس‌هاى 1 - 2 .